ବ୍ୟାସ କବି ଫକୀର ମୋହନ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ
ବ୍ୟାସ କବି ଫକୀର ମୋହନ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ –
ଡ଼ଃ ଅରୁଣ କୁମାର ପାଣି (ସମାଜ ସୁଧାରକ )
ବ୍ୟାସ କବି ଫକୀର ମୋହନ
ଜନ୍ମ :-ଜାନୁଆରୀ ୧୩ , ୧୮୪୩
ଜନ୍ମସ୍ଥାନ -ମଲ୍ଲୀକାଶପୁର, ବାଲେଶ୍ୱର
ମୃତ୍ୟୁ -ଜୁନ ୧୪ , ୧୯୧୮
ପ୍ରମୁଖ କୃତୀ :-
ଛ ‘ମାଣ ଆଠ ଗୁଣ୍ଠ (ପ୍ରଥମ ସାର୍ଥକ ଓଡ଼ିଆ ଉପନ୍ୟାସ
ରେବତୀ (ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ଛୋଟ ଗଳ୍ପ ) , ଲଛମା, ମାମୁଁ , ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ, ଆତ୍ମା ଜୀଵନ ଚରିତ (ଆତ୍ମ ଜୀବନୀ )
ଅବଦାନ :-ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ର ଜନକ, ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସ୍ୱାଧୀନତା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା , ପ୍ରଥମ ସଫଳ ଓଡ଼ିଆ ଉପନ୍ୟାସକାର ,ସାମାଜିକ କୁସଂସ୍କାର ବିରୋଧ ରେ ଲେଖା , ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଏବଂ ବ୍ୟଙ୍କ ଶୈଳୀ ରେ ଉପସ୍ଥାପନା କରି ସମାଜ ସୁଧାର ର ପ୍ରୟାସ , ଲେଖା ରେ ଦେଶ, ମାଟି, ମା ପାଇଁ ସମର୍ପିତ ଭାବନା !
ସମାଲୋଚକ ମହାଶୟ ଦୟାକରି ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ 🙏
କଥାସମ୍ରାଟ ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ କେନ୍ଦୁଝର ଦେୱାନୀ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ (ବିଶେଷ କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭୂୟାଁ ମେଳି ବା ପ୍ରଜାମେଲି ଦମନ ଘଟଣା) ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ଇତିହାସରେ ଏକ ସବୁଠାରୁ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ଓ ବିତର୍କିତ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହି ଘଟଣାରେ ତାଙ୍କ ଭୂମିକାକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ସମାଲୋଚନା ହୁଏ, ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିତ୍ତିହୀନ ନୁହେଁ, ମାତ୍ର ତତ୍କାଳୀନ ଜଟିଳ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ନ ବୁଝି କେବଳ ଏକପାଖିଆ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଚାର କଲେ ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ହେବ।
ଏହି ସମାଲୋଚନାର ଉତ୍ତରରେ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ:
ପରିସ୍ଥିତିର ଜଟିଳତା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ
ଫକୀର ମୋହନ ଯେତେବେଳେ କେନ୍ଦୁଝରର ଦେୱାନ ହୋଇଗଲେ, ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ରାଜା ଧନଞ୍ଜୟ ନାରାୟଣ ଭଞ୍ଜଙ୍କ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଧରଣୀଧର ଭୂୟାଁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏକ ବିରାଟ ଗଣବିପ୍ଳବ ମୁଣ୍ଡ ଟେକିଥିଲା। ଫକୀର ମୋହନ ଥିଲେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଏବଂ କେନ୍ଦୁଝର ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଜଣେ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ (ଦେୱାନ)। ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଥିଲା ରାଜ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି-ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ବିଦ୍ରୋହକୁ ପ୍ରଶମିତ କରିବା। ଜଣେ ପ୍ରଶାସକ ଭାବରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ଯାଇ ସେ ଯେଉଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲେ, ତାହାକୁ କେବଳ “ପ୍ରଜା ନିର୍ଯାତନା” ଆଖ୍ୟା ଦେବା ସମୀଚୀନ ନୁହେଁ।
କୂଟନୀତି ଓ ଭୋଳନାଥ ଚିଠିର ରହସ୍ୟ
ଭୂୟାଁମାନେ ଯେତେବେଳେ ଫକୀର ମୋହନଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରି ଆନନ୍ଦପୁରରୁ କେନ୍ଦୁଝର ଗଡ଼କୁ ନେଇଯାଉଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ କୌଣସି ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ବା ହିଂସ୍ର ପଦକ୍ଷେପ ନ ନେଇ କୂଟନୀତିର ସାହାରା ନେଇଥିଲେ। ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମରେ ପକାଇ ସେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯେଉଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ଭୋଳାନାଥ ଖମରିଆ ଚିଠି’ (ଯେଉଁଥିରେ ପାନ, ଗୁଆ ଓ ଚୂନ ସାହାଯ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ସନ୍ଦେଶ ଥିଲା) ପଠାଇଥିଲେ, ତାହା ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତାର ପରିଚାୟକ ଥିଲା। ସମାଲୋଚକମାନେ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସଘାତକତା ବୋଲି କହିପାରନ୍ତି, ମାତ୍ର ଜଣେ ବନ୍ଦୀ ପ୍ରଶାସକ ନିଜର ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ଓ ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କୂଟନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସ୍ୱାଭାବିକ।
*ରକ୍ତପାତ ଏଡ଼ାଇବାର ପ୍ରୟାସ
ଯଦି ଫକୀର ମୋହନ ସେହି ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରୟୋଗ କରି ବ୍ରିଟିଶ ଫୌଜକୁ ଶୀଘ୍ର ନେଇଆସି ନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ବିଦ୍ରୋହ ଆହୁରି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତା। ଫଳରେ ବ୍ରିଟିଶ ସେନା ଅତି ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଭାବେ ହଜାର ହଜାର ନିରୀହ ଆଦିବାସୀ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଗଣସଂହାର କରିଥାନ୍ତେ। ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ କୂଟନୀତି ଯୋଗୁଁ ବିଦ୍ରୋହୀମାନେ ଅତର୍କିତ ଭାବେ ଧରାପଡ଼ିଗଲେ ସତ, ମାତ୍ର ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଜୀବନହାନି ଏବଂ ରକ୍ତପାତକୁ ଏଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଇପାରିଥିଲା।
’ଆତ୍ମଜୀବନ ଚରିତ’ରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ୱୀକାରୋକ୍ତି
ଫକୀର ମୋହନ ନିଜର ଭୁଲ୍ ବା ଦୋଷକୁ କେବେ ଲୁଚାଇ ନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଆତ୍ମଜୀବନ ଚରିତରେ ସେ କେନ୍ଦୁଝର ମେଳିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣାକୁ ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ଭୀକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ସେ ନିଜେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ହେଉଥିବା ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୋଧରେ ତାଙ୍କର ସହାନୁଭୂତି ଥିଲା, ମାତ୍ର ଆଇନ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ବାଧ୍ୟବାଧକତାର ଏକ ଅଂଶ ଥିଲା। ଜଣେ ଶାସକ ବା କର୍ମଚାରୀର ଆଖିରେ ଯାହା ଧର୍ମ, ଜଣେ ବିପ୍ଳବୀ ଆଖିରେ ତାହା ଅଧର୍ମ ମନେହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ।
ସାହିତ୍ୟରେ ପ୍ରଜା ଓ ଶୋଷିତଙ୍କ ପ୍ରତି ଦରଦ
ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱକୁ କେବଳ କେନ୍ଦୁଝରର ଗୋଟିଏ ଘଟଣାରେ ମାପିବା ଭୁଲ୍। ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ ସାହିତ୍ୟରେ (ଛମାଣ ଆଠଗୁଣ୍ଠ, ମାମୁ, ଲଛମା) ଜମିଦାର ଓ ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀର ଶୋଷଣ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଭଗିଆ-ସାରିଆ ଭଳି ଦରିଦ୍ର ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନାୟକ-ନାୟିକା କରିଛନ୍ତି, ସେ କଦାପି ପ୍ରଜା-ବିରୋଧୀ ହୋଇନପାରନ୍ତି।
ସମାଲୋଚକମାନେ ଫକୀର ମୋହନଙ୍କୁ ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଏବଂ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରାର ମାନଦଣ୍ଡରେ ବିଚାର କରି ସମାଲୋଚନା କରନ୍ତି। ମାତ୍ର ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗର ସାମନ୍ତବାଦୀ ଏବଂ ଔପନିବେଶିକ (British) ଶାସନ କାଳରେ ଜଣେ ସୀମିତ କ୍ଷମତାସମ୍ପନ୍ନ ଦେୱାନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଆଶା କରିବା ବାସ୍ତବବାଦୀ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଏହି ପଦକ୍ଷେପକୁ ଏକ “ପ୍ରଶାସନିକ ବାଧ୍ୟବାଧକତା ଓ ରକ୍ତପାତହୀନ ଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପ୍ରୟାସ” ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବା ଉଚିତ, ରାଜନୈତିକ କ୍ରୂରତା ଭାବେ ନୁହେଁ।