ସମାବେଶୀ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ବିକଶିତ ଭାରତର ଆଧାର
ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁକର୍ମଶକ୍ତିର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ଭାରତରେ ମହିଳା କର୍ମଶକ୍ତି ଅଂଶଗ୍ରହଣ ହାରରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଘଟିଛି। ମହିଳା ଶ୍ରମଶକ୍ତି ଅଂଶଗ୍ରହଣ ହାର ୨୦୧୭-୧୮ରେ ୨୩.୩ ପ୍ରତିଶତରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୨୦୨୩-୨୪ରେ ୪୧.୭ ପ୍ରତିଶତ ହୋଇଛି।ଦୃଢ଼ ଆଇନଗତ ସମର୍ଥନ: ମାତୃତ୍ୱ ଲାଭ ଆଇନ, ଯୌନ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ ଆଇନ, ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ସଂହିତା, ପିଏମ୍କେଭିଓ୍ୱାଇ ଏବଂ ମିଶନ ଶକ୍ତି ଭଳି ଆଇନ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସମାନତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ।ସଶକ୍ତିକରଣ ପଦକ୍ଷେପ: ପିଏମ୍ଏମ୍ଓ୍ୱାଇ (୬୮ ପ୍ରତିଶତ ମହିଳା), ଷ୍ଟାଣ୍ଡ-ଅପ୍ ଇଣ୍ଡିଆ (୨.୦୧ ଲକ୍ଷ ଆକାଉଣ୍ଟ), ଏବଂ ମିଶନ ଶକ୍ତିର କ୍ରେଚ୍ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିକଶିତ ଭାରତ @୨୦୪୭ ପାଇଁ ଦକ୍ଷତା ଏବଂ ଉଦ୍ୟୋଗୀତାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି। ବିକଶିତ ଭାରତର ହୃଦୟରେ ନାରୀ ଶକ୍ତିଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରର କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଗ୍ରାମୀଣ କାରିଗରଠାରୁ ସହରାଞ୍ଚଳ ଉଦ୍ଭାବକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମହିଳା, ଜଣେ ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ କର୍ମଶକ୍ତି ଭାବେ ପାଦ ଦିଅନ୍ତି। ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆର୍ଥିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅଂଶ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ହେଉଛି ବିକଶିତ ଭାରତର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି, ଯାହା ୨୦୪୭ ସୁଦ୍ଧା ଏକ ବିକଶିତ ଭାରତକୁ କଳ୍ପନା କରେ, ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତିକୁ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରି ଏବଂ ଜାତୀୟ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନାରୀ ଶକ୍ତିକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରିବା ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା, ଦକ୍ଷତା, ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଉଦ୍ୟୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସଶକ୍ତ କରିଥାଏ।ଭାରତ ହାସଲ କରିବାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ତମ୍ଭ ହେଉଛି ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତି କମରେ ୭୦ ପ୍ରତିଶତ ଶ୍ରମଶକ୍ତି ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଭାରତର ଅଭିବୃଦ୍ଧି କାହାଣୀରେ ସମାନ ଅଂଶୀଦାର କରିଥାଏ।ଶ୍ରମଶକ୍ତି ଭାବେ ମହିଳାଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନଭାରତ ମହିଳା ଶ୍ରମଶକ୍ତି ଅଂଶଗ୍ରହଣ ହାରରେ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖିଛି। ୨୦୧୭-୧୮ ରୁ ୨୦୨୩-୨୪ ମଧ୍ୟରେ ମହିଳା ନିଯୁକ୍ତି ହାର ପ୍ରାୟ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ହୋଇଛି। ଶ୍ରମ ଏବଂ ନିଯୁକ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମହିଳା ଶ୍ରମଶକ୍ତି ଅଂଶଗ୍ରହଣ ହାର (ଏଲ୍ଏଫପିଆର) ୨୦୧୭-୧୮ରେ ୨୩.୩ ପ୍ରତିଶତରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୨୦୨୩-୨୪ରେ ୪୧.୭ ପ୍ରତିଶତ ହୋଇଛି।୧୫ ବର୍ଷ ଏବଂ ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ବୟସର ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରମିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁପାତ (ଡବ୍ଲୁପିଆର୍) ୨୦୧୭-୧୮ରେ ୨୨ ପ୍ରତିଶତରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୨୦୨୩-୨୪ରେ ୪୦.୩ ପ୍ରତିଶତ ହୋଇଛି, ଏଲ୍ଏଫପିଆର ୨୩.୩ ପ୍ରତିଶତରୁ ୪୧.୭ ପ୍ରତିଶତକୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।ସମ୍ପ୍ରତି, ମହିଳା ଡବ୍ଲୁପିଆର୍ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୫ରେ ୩୨.୦ ପ୍ରତିଶତକୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି ଯାହା ଜୁଲାଇ ୨୦୨୫ରେ ୩୧.୬ ପ୍ରତିଶତ ଏବଂ ଜୁନ ୨୦୨୫ରେ ୩୦.୨ ପ୍ରତିଶତ ଥିଲା ଏବଂ ମହିଳା ଏଲ୍ଏଫପିଆର ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୫ରେ ୩୩.୭ ପ୍ରତିଶତକୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି ଯାହା ଜୁଲାଇ ୨୦୨୫ରେ ୩୩.୩ ପ୍ରତିଶତ ଏବଂ ଜୁନ ୨୦୨୫ରେ ୩୨.୦ ପ୍ରତିଶତ ଥିଲା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ସଦ୍ୟତମ ଇପିଏଫ୍ଓ ପେରୋଲ୍ ତଥ୍ୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ନିଯୁକ୍ତିର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଧାରାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ୨୦୨୪-୨୫ ମଧ୍ୟରେ, ସମୁଦାୟ ୨୬.୯ ଲକ୍ଷ ମହିଳା ସବସ୍କ୍ରାଇବର ଭାବେ ଇପିଏଫ୍ଓ ରେ ଯୋଡି ହୋଇଥିଲେ। ଜୁଲାଇ ୨୦୨୫ ରେ, ପ୍ରାୟ ୨ଲକ୍ଷ ୮୦ ହଜାର ନୂତନ ମହିଳା ସବସ୍କ୍ରାଇବର ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ସମୁଦାୟ ପେରୋଲରେ ପ୍ରାୟ ୪.୪୨ ଲକ୍ଷ ମହିଳା ଯୋଡ଼ିହୋଇଥିଲେ, ଯାହା ଆଜିର ଅଧିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଏବଂ ବିବିଧ ଶ୍ରମଶକ୍ତିକୁ ସୂଚାଇ ଥାଏ। ବ୍ରିକ୍ସରେ ଭାରତର ମହିଳା କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣରେ ବୃଦ୍ଧିବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଗତ ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରିକ୍ସ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତର ମହିଳା ଶ୍ରମଶକ୍ତି ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃଦ୍ଧି ରେକର୍ଡ କରିଛି। ୨୦୧୫ ରୁ ୨୦୨୪ ମଧ୍ୟରେ, ଭାରତର ମହିଳା ଶ୍ରମଶକ୍ତି ଅଂଶଗ୍ରହଣ ହାର ୨୩ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି। ଅପରପକ୍ଷେ, ବ୍ରାଜିଲ୍, ଚୀନ୍ ଏବଂ ରୁଷିଆ ଏକ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ସାମାନ୍ୟ ହ୍ରାସ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକା କେବଳ ସାମାନ୍ୟ ଉନ୍ନତି ପାଇଛି।
ଅର୍ଥନୈତିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତିରେ ମହିଳା କର୍ମଶକ୍ତି ଏହି ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଭାରତର ଦ୍ରୁତ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ, ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ୟଭିତ୍ତିକ ନୀତିଗତ ପଦକ୍ଷେପ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଯାହା ଦକ୍ଷତା, ଋଣ ଏବଂ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ନିଯୁକ୍ତିର ପ୍ରବେଶକୁ ବିସ୍ତାର କରେ।ଦେଶର ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଚାଲିଥିବା ଗତି ଏହାକୁ ବ୍ରିକ୍ସ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତିମୂଳକ ଅଭିବୃଦ୍ଧିର ଏକ ମଡେଲ ଭାବରେ ସ୍ଥାନୀତ କରେ, ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ନିରନ୍ତର ନୀତିଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ସଶକ୍ତିକରଣକୁ ଜାତୀୟ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ବାହକରେ ପରିଣତ କରିପାରିବ। ମହିଳା କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ସଶକ୍ତିକରଣ ପାଇଁ ଆଇନଗତ ଢାଞ୍ଚାଭାରତରେ ଶ୍ରମ ଆଇନଗୁଡ଼ିକ ନିଯୁକ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଏବଂ ମହିଳା କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ କଲ୍ୟାଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖି ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ। ମହିଳା କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଅଧିକାରର ଏକ ସାରାଂଶ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି:ମାତୃତ୍ୱ ଲାଭ ଆଇନ, ୧୯୬୧ (ସଂଶୋଧିତ ୨୦୧୭)ମାତୃତ୍ୱ ଲାଭ ଆଇନ, ୧୯୬୧, ଯାହା ମହିଳା କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ ମାତୃତ୍ୱ ଲାଭ ପ୍ରଦାନ କରେ, ୨୦୧୭ ରେ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଥିଲା ଯାହା ମାତୃତ୍ୱ ଛୁଟିକୁ ୧୨ ରୁ ୨୬ ସପ୍ତାହକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ। ମାତୃତ୍ୱ ଛୁଟି ପ୍ରଦାନ କରିବା ସହିତ, ଏହି ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ୫୦ କିମ୍ବା ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ କର୍ମଚାରୀ ଥିବା ନିଯୁକ୍ତିଦାତାମାନେ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ଏକ କ୍ରେଚ୍ ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ଏହି କ୍ରେଚ୍ ପିଲାମାନଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ମା’ମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନରେ ସେମାନଙ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଛାଡିବା ପାଇଁ ଏକ ସୁବିଧାଜନକ ଉପାୟ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଏବେ ଏହି ଆଇନରେ ସରୋଗେଟ୍ ମା’ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କର ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସମର୍ଥନ ଏବଂ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା। ବ୍ରିକ୍ସ ମହିଳା ବିକାଶ ରିପୋର୍ଟ ୨୦୨୫ ଅନୁଯାୟୀ, ଭାରତ ଏହାର ଉଦାର ଦରମାପ୍ରାପ୍ତ ମାତୃତ୍ୱ ଛୁଟି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ୧୮୨ ଦିନ ପ୍ରଦାନ କରେ – କେବଳ ଇରାନର ୨୭୦ ଦିନ ରହିଛି। ଏହାପରେ ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରିକ୍ସ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତରେ ମାତୃତ୍ୱ ଲାଭ ଛୁଟି ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ବାଧିକ। ଏହା ବ୍ରାଜିଲ, ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକା ଏବଂ ଇଥିଓପିଆରେ ୧୨୦ ଦିନ, ଇଜିପ୍ଟ ଏବଂ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ୯୦ ଦିନ ଲେଖାଏଁ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ୟୁଏଏଇରେ ୬୦ ଦିନ ରହିଛି। ରିପୋର୍ଟରେ ମହିଳାମାନଙ୍କର ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ ପରିବାର-ଅନୁକୂଳ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବାରେ ଭାରତର ନେତା ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରାଯାଇଛି।କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଯୌନ ନିର୍ଯାତନା ନିରୋଧି ଆଇନ, ୨୦୧୩କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଯୌନ ନିର୍ଯାତନା (ନିବାରଣ, ନିଷେଧ ଏବଂ ପ୍ରତିକାର) ଆଇନ, ୨୦୧୩, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯୌନ ନିର୍ଯାତନା ଘଟଣାକୁ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ ରୋକିବା ଏବଂ ସମାଧାନ କରି ଏକ ନିରାପଦ ଏବଂ ନିରାପଦ କର୍ମ ପରିବେଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ, ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ।• ଏହାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଉଛି ସଂସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଭିଯୋଗ କମିଟି (ଆଇସିସି) ଗଠନକୁ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରାଯିବା। ଏହା ଯୌନ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଭିଯୋଗଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନ ଏବଂ ଏକ ନିରପେକ୍ଷ ଏବଂ ଗୋପନୀୟ ପ୍ରତିକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ଦାୟୀ।• ଆଇସିସି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଏବଂ ବାହ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଅଧିକାରୀ, କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତିନିଧି ଏବଂ ମହିଳା ଅଧିକାର ପ୍ରତି ପ୍ରତିବଦ୍ଧ ଏକ ଅଣ-ସରକାରୀ ସଂଗଠନ କିମ୍ବା ସଂଘର ସଦସ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।• ଏହି ଆଇନ ଅଭିଯୋଗର ସମାଧାନ ପାଇଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ସମୟସୀମାକୁ ରୂପରେଖା ପ୍ରଦାନ କରେ, ମହିଳା କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଏବଂ ମଙ୍ଗଳକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଉଥିବା ଏକ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ସଂସ୍କୃତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।• ପୋଶ୍ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାରେ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଭିଯୋଗ କମିଟି (ଏଲସିସି) ଗଠନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ଯାହା ନିଯୁକ୍ତିଦାତାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କିମ୍ବା ୧୦ ରୁ କମ୍ କର୍ମଚାରୀ ଥିବା ସଂଗଠନରେ ଯେଉଁଠାରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଭିଯୋଗ କମିଟି (ଆଇସିସି) ଗଠନ କରାଯାଇ ନାହିଁ ସେଠାରେ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲ କରାଯିବା ମାମଲା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବ।ସମାନ ପାରିଶ୍ରମିକ ଆଇନ, ୧୯୭୬ଏହି ଆଇନ, ଲିଙ୍ଗ-ଭିତ୍ତିକ ମଜୁରୀ ବୈଷମ୍ୟକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ କରାଯାଇଛି। ଏହା ସମାନ କାମ ପାଇଁ ସମାନ ଦରମାର ନୀତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ କରେ ଯେ ମହିଳାମାନେ ସମାନ କିମ୍ବା ସମାନ କାମ ପାଇଁ ସମାନ ପାରିଶ୍ରମିକ ପାଇବେ। ଏହି ଆଇନ ପୁରୁଷ ଏବଂ ମହିଳା ଶ୍ରମିକ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ନ୍ୟାୟ, ଭେଦଭାବହୀନତା ଏବଂ ସମାନ ସୁଯୋଗକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ, ଯାହା ଏକ ଅଧିକ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିବେଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।ବ୍ରିକ୍ସ ମହିଳା ବିକାଶ ରିପୋର୍ଟ ୨୦୨୫ ଅନୁଯାୟୀ, ଭାରତ ଲିଙ୍ଗଗତ ଦରମା ସମାନତା (୨୦୨୪ ତଥ୍ୟ)ରେ ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ୧୨୦ତମ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି, ଯାହା ବ୍ରାଜିଲ (୧୧୮ତମ), ଇରାନ (୧୧୪ତମ), ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକା (୧୧୩ତମ) ପରି ସମକକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ନିକଟତର କରେ, ଯେତେବେଳେ ଚୀନ୍ (୧୪ତମ) ଏବଂ ୟୁଏଇ (୧୦ତମ) ପଛରେ ଅଛି। ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ରାଙ୍କିଂ ଯେତେ ଉଚ୍ଚ ହେବ, ପୁରୁଷ ଏବଂ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଦରମାର ସ୍ଥିତି ସେତେ ଭଲ ହେବ। ଏହି ସ୍ଥିତି ଦରମା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦୂର କରିବାରେ ଭାରତର ପ୍ରଗତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ବିଧି, ୨୦୨୦ଏହି ବିଧି, ଅସଂଗଠିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ କର୍ମରତ ସମସ୍ତ ବର୍ଗର ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ମାତୃତ୍ୱ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ଲାଭ ପ୍ରଦାନ କରି ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।ଏହି ସଂହିତା କର୍ମଚାରୀ ରାଜ୍ୟ ବୀମା ଯୋଜନା ଅଧୀନରେ ନିଯୁକ୍ତିର ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରେ, ବିଶେଷକରି ବଗିଚା ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ଏହାର ଲାଭ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚା ଏବଂ କଫି ବଗିଚାରେ ନିୟୋଜିତ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଲାଭଦାୟକ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।ବୃତ୍ତିଗତ ସୁରକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ବିଧି, ୨୦୨୦ଏହି ସଂହିତା ମହିଳାମାନଙ୍କ ସମେତ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ବୃତ୍ତିଗତ ସୁରକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ କଲ୍ୟାଣକୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ। ଏହା ମହିଳାଙ୍କ ଅନନ୍ୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ସୁସ୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିବେଶ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମାଗଣା ବାର୍ଷିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଯାଞ୍ଚକୁ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରେ। ଏହି ସଂହିତା ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ରାତ୍ରି ସିଫ୍ଟରେ କାମ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ, ଯଦି ନିଯୁକ୍ତିଦାତାମାନେ ସେମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ଏହା ନିଯୁକ୍ତିଦାତାମାନଙ୍କୁ ରାତିରେ କାମ କରୁଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରିବହନ ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ବାଧ୍ୟ କରେ, କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳା କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।ଆଇନ ଏହା ମଧ୍ୟ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରେ ଯେ ନିଯୁକ୍ତିଦାତାମାନେ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତିରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଚାଶ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ କର୍ମଚାରୀ ଥିବା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରେ ଛଅ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ବୟସର ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରେଚ୍ ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତିସରକାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି, କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ସୁସ୍ଥତା ଏବଂ ସରକାରୀ ସେବାରେ ମହିଳା କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସାମଗ୍ରିକ କଲ୍ୟାଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ମହିଳା-କୈନ୍ଦ୍ରିକ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ: ଦକ୍ଷତା ଓ ନିଯୁଚକ୍ତି ବଳରେ ମହିଳାଙ୍କ ସଶକ୍ତିକରଣ: କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳାଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବୃଦ୍ଧି କରିବା, ବଜାର-ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଦକ୍ଷତା, ଉଦ୍ୟୋଗୀ ସୁଯୋଗ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ମାର୍ଗ ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟରେ ନିଯୁକ୍ତି ଏବଂ ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ପଦକ୍ଷେପ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଛି। କର୍ମଜୀବୀ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମଜଭୁତ କରିବା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ:ଶି’ ବକ୍ସ: ମହିଳା ଏବଂ ଶିଶୁ ବିକାଶ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଶି ବକ୍ସ (SHe-Box) ପୋର୍ଟାଲ୍ ଆରମ୍ଭ କରିଛି, ଏହା ଏକ ଅନଲାଇନ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯାହା ‘କର୍ମସ୍ଥଳୀରେ ମହିଳାଙ୍କ ଯୌନ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ (ନିବାରଣ, ନିଷେଧ ଏବଂ ପ୍ରତିକାର) ଆଇନ, ୨୦୧୩’ର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଉନ୍ନତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଡିଜାଇନ୍ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଆଇନ ଉପଯୁକ୍ତ ସରକାରଙ୍କୁ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ ତଦାରଖ କରିବାକୁ ଏବଂ ଦାଖଲ ଏବଂ ସମାଧାନ ମାମଲା ସଂଖ୍ୟାର ତଥ୍ୟ ରଖିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରିଥାଏ।ଶି’ ବକ୍ସ ପୋର୍ଟାଲ୍ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳୀରେ ଗଠିତ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କମିଟି (ଆଇସି) ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ କମିଟି (ଏଲ୍ସି) ସମ୍ପର୍କିତ ସୂଚନାର ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଉପଲବ୍ଧ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭଣ୍ଡାର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ସରକାରୀ କିମ୍ବା ବେସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ସମନ୍ୱିତ ଅଭିଯୋଗ ମନିଟରିଂ ସିଷ୍ଟମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ପାଇଁ ଜଣେ ନୋଡାଲ୍ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି ଯିଏ ଅଭିଯୋଗର ପ୍ରକୃତ ସମୟ ମନିଟରିଂ ପାଇଁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ତଥ୍ୟ ବା ସୂଚନାର ଅପଡେଟ୍ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।ମିଶନ ଶକ୍ତିମହିଳା ଏବଂ ଶିଶୁ ବିକାଶ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ୦୧ ଏପ୍ରିଲ୍, ୨୦୨୪ ରେ ‘ମିଶନ ଶକ୍ତି’ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିଥିଲା ଯାହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ମହିଳା ସୁରକ୍ଷା, ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସଶକ୍ତିକରଣ ପାଇଁ ହସ୍ତକ୍ଷେପକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା। ଏହି ମିଶନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ମହିଳା ଏବଂ ବାଳିକାମାନଙ୍କୁ ଯଥାସମ୍ଭବ, ସାମାଜିକ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉପେକ୍ଷିତ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ଗୋଷ୍ଠୀ, ଯେଉଁମାନେ ଯତ୍ନ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଏବଂ ସଶକ୍ତିକରଣ ପାଇଁ ସ୍ୱଳ୍ପକାଳୀନ ଏବଂ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସେବା ଏବଂ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରିବା।ମିଶନ ଶକ୍ତିର ଦୁଇଟି ଭାଗ ‘ସମ୍ବଲ’ ଏବଂ ‘ସମର୍ଥ୍ୟ’ ରହିଛି। ସମ୍ବଲ (ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା)• ୱାନ ଷ୍ଟପ୍ ସେଣ୍ଟର (ଓଏସ୍ସି): ଗୋଟିଏ ଛାତ ତଳେ ଚିକିତ୍ସା ସହାୟତା, ଆଇନଗତ ସହାୟତା, ମାନସିକ ପରାମର୍ଶ ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ହିଂସାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସମନ୍ୱିତ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରେ।• ମହିଳା ହେଲପଲାଇନ୍ (୧୮୧): ଜରୁରୀକାଳୀନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବ୍ୟବସ୍ଥା (ପୁଲିସ୍, ଅଗ୍ନିଶମ, ଆମ୍ବୁଲାନ୍ସ) ଏବଂ ୱାନ ଷ୍ଟପ୍ ସେଣ୍ଟର ସହିତ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ଏକ ୨୪ ଘଣ୍ଟିଆ ଟୋଲ୍-ଫ୍ରି ସେବା।• ବେଟି ବଚାଓ ବେଟି ପଢ଼ାଓ : କନ୍ୟା ସନ୍ତାନଙ୍କ ବଞ୍ଚିବା, ସୁରକ୍ଷା, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ସଶକ୍ତିକରଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି।• ନାରୀ ଅଦାଲତ: ଉତ୍ପୀଡ଼ନ, ଅଧିକାର ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ଏବଂ ଛୋଟ ବିବାଦ ଭଳି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ସ୍ତରରେ ଏକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟସ୍ତରୀୟ ଅଭିଯୋଗ ସମାଧାନ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ପ୍ରଦାନ କରେ।
ସାମର୍ଥ୍ୟ (ସଶକ୍ତିକରଣ ଏବଂ ପୁନର୍ବାସ)• ଶକ୍ତି ସଦନ: ଚାଲାଣ ହୋଇଥିବା ମହିଳା ସମେତ ସଙ୍କଟଜନକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସମନ୍ୱିତ ରିଲିଫ୍ ଏବଂ ପୁନର୍ବାସ ଗୃହ।ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମାତୃ ବନ୍ଦନା ଯୋଜନା: ଗର୍ଭଧାରଣ ଏବଂ ପ୍ରସବ ଯୋଗୁଁ ମଜୁରୀ କ୍ଷତି ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ କ୍ଷତିପୂରଣ ପ୍ରଦାନ କରେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଯଦି ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ସନ୍ତାନ ହୁଏ ତେବେ ତାହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ, ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।• ସଖୀ ନିବାସ: କର୍ମଜୀବୀ ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷୀ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ, ସୁଲଭ ଆବାସ ଏବଂ ଡେ-କେୟାର ସୁବିଧା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ।• ପାଲନା: ଅଙ୍ଗନୱାଡି କେନ୍ଦ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଗୁଣାତ୍ମକ କ୍ରେଚ୍ ସୁବିଧା ଉପଲବ୍ଧତାକୁ ବିସ୍ତାର କରେ, ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ, ପାଳନୀୟ ପରିବେଶରେ ଛଅ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ବୟସର ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିଶୁ ଯତ୍ନ ପ୍ରଦାନ କରେ।• ସଂକଳ୍ପ: ମହିଳା ସଶକ୍ତିକରଣ ହବ୍ (ଏଚଇଡବ୍ଲୁ): ସରକାରୀ ଯୋଜନା ବିଷୟରେ ସୂଚନା ବ୍ୟବଧାନକୁ ପୂରଣ କରେ, ମହିଳାଙ୍କୁ ଲାଭ ପାଇବାରେ ସହାୟତା କରେ ଏବଂ ମିଶନ ଶକ୍ତି ପଦକ୍ଷେପ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରକଳ୍ପ ମନିଟରିଂ ୟୁନିଟ୍ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଗତ ଏକ ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ, ଭାରତ ମହିଳାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଶକ୍ତି ଅଂଶଗ୍ରହଣରେ ଏକ ଅଭୂତପୂର୍ବ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସାକ୍ଷୀ ହୋଇଛି। ଐତିହାସିକ ସଂସ୍କାର, ଦକ୍ଷତା ବିକାଶର ପ୍ରସାର, ମାତୃତ୍ୱ ଏବଂ ଶିଶୁ ଯତ୍ନ ଲାଭ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ମିଶନ ଶକ୍ତି ଭଳି ପଦକ୍ଷେପ ସହିତ, ସରକାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଏବଂ ସହାୟକ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଭିତ୍ତିଭୂମି ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।ଶ୍ରମଶକ୍ତିରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଯୋଗଦାନର ନିରନ୍ତର ବୃଦ୍ଧି, ମହିଳା-ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଉଦ୍ୟୋଗରେ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ-ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ନୀତିଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟଧାରାର ଏକ ନୂତନ ଯୁଗର ସଙ୍କେତ ଦେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ନାରୀ ଶକ୍ତି ଦେଶର ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି। ଗ୍ରାମ ଉଦ୍ୟୋଗୀଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କର୍ପୋରେଟ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମହିଳାମାନେ ଭାରତର ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ କରୁଛନ୍ତି।ଭାରତ ଏକ ବିକଶିତ ଭାରତ@୨୦୪୭ର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଆଡକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିବା ବେଳେ, କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କର ସଶକ୍ତିକରଣ କେବଳ ଏକ ପ୍ରାଥମିକତା ନୁହେଁ – ଏହା ଜାତୀୟ ପ୍ରଗତିର ଏକ ପରିଭାଷିତ ଶକ୍ତି। ସୁରକ୍ଷିତ, ସମାନ ଏବଂ ସୁଯୋଗ-ସମୃଦ୍ଧ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ସୁନିଶ୍ଚିତ କରି, ଦେଶ ଏହାର ଅଧା ଜନସଂଖ୍ୟାର ସମ୍ଭାବନାକୁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରୁଛି, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଧିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ଭାରତ ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛି।